Hau da, behintzat, 2020ko martxoan argitaratutako Attitudes of European citizens towards the Environment inkestatik ateratako ondorioetako bat. Izan ere, ingurumen-arazo nagusiei buruz galdetuta, inkestatutakoen % 30ek bakarrik jo zuen garrantzitsutzat lurzoruaren degradazioaren gaia. Euskadiren kasuan, eta 2001eko Gizarte Ekobarometroaren emaitzak kontuan hartuta, 2001eko Gizarte Ekobarometroan inkestatutakoen % 35 “oso kezkatuta” zegoen lurzoruaren kutsadurarekin.

Emaitza horiek erakusten dute oso ohikoa dela lurzorua giza jardueretarako euskarri soil gisa ikustea. Hala ere, funtsezkoa da lurzoruak ekosistemen jasangarritasunean duen esku-hartzea. Eta, horrekin batera, planeta jasangarriago bat definitzean dagokion eginkizuna.

Zergatik da hain garrantzitsua lurzorua?

Lehenik eta behin, lurzoruaren ekarpenak eta onurak deskribatu aurretik, komeni da natura-baliabide hori zertan datzan definitzea.

Lurzorua lurrazalaren gainazaleko geruza da. Lurzorua sortzen da faktore kimiko, fisiko eta biologiko batzuek –esaterako, klimak edo izaki bizidunek– mineralen eta arroka amaren gainean eragindako interakzioaren ondorioz.

Prozesu horiek –meteorizazio-prozesuak– oso motel gertatzen dira. 30 zentimetroko lodierako geruza bat gauzatzeko, adibidez, 1.000 eta 10.000 urte bitartean behar izan daitezke. Hori dela eta, lurzorua baliabide ez-berriztagarritzat jotzen da, gizakiaren denborazko eskala baten ikuspegitik behintzat.

Lurzoruen funtzioa

Lurzoruak ez dira hain ikusgarriak, urtaroetan zehar basoek izaten duten eraldaketarekin konparatzen baditugu, esate baterako. Lurzoruaren galerak, beharbada, ez du eragiten uraren gisako beste baliabiderik ez izateak sortzen duen ezinegona. Hala ere, lurzoruaren esku-hartzea funtsezkoa da Lurrean bizitza mantentzeko.

Lurzorua, natura-baliabide gisa, ibiltzeko edo hiriak eraikitzeko azalera bat baino zerbait gehiago da

Bere funtzio nagusia ekosistema- edo ingurumen-zerbitzuekin lotuta dago. Hau da, gizarte batek mekanismo naturalen (oxigenoa, ura, etab.) funtzionamendu egokiaren ondorioz lortzen dituen onurak.

Ondasun horren kasuan, Trujillo-González, Mahecha eta Torres-Moraren (2018) eta Burbanoren (2016) arabera, honako hauek bereiz daitezke:

• Biomasaren eta elikagaien ekoizpena; lurzorua elikatze-katearen hasierako puntutzat hartzen da. Azken finean, landareentzako mantenugaien euskarria eta iturburua da, bai eta Europako Itun Berdea indartzea helburu duen ildoetako bat ere.
• Mantenugaien (karbonoa, fosforoa, nitrogenoa, etab.) zikloak mantentzea ahalbidetzen duten mekanismo biogeokimikoen garapena.
• Uraren zikloaren erregulazioa, baliabide urri hori atzematen, iragazten eta biltegiratzen lagunduz.
• Eraikuntzarako beharrezkoak diren lehengaien iturria, hala nola legarra edo harea.
• Biodibertsitate-erreserba, lurzorua bera giza bizitza ahalbidetzen duen izaki bizi bihurtzen duten organismo ugarirekin.
• Ondare arkeologikoaren gordailua; bertako hondakinen bidez zibilizazioen historia transmititzen da.
• Karbono-hustulekua, atmosferan dagoen karbonoa harrapatzen baitu. Elementu horrek, bestalde, berotze globalari laguntzen dio. Mugiarazteko eta finkatzeko prozesua landareen fotosintesia bezalako mekanismoen bidez egiten da.

Lurzoruak aurre egin beharreko mehatxu nagusiak

Lurzoruak izaki bizidunentzat duen garrantzia, ikus daitekeenez, eztabaidaezina da. Baina, zoritxarrez, bere babesa arriskuan jartzen duten mehatxu ugariren mende dago.

Lurzoruaren galera, oro har, honako hauek eragin dezakete:

• Arrastea, haizearen eta uraren eraginez.
• In situ degradatzea.

Euskadiren kasuan, hauek dira arazo nagusietako batzuk:

• Higadura: materialak lur biluzi batean arrastaka eramatea, meteorologiaren eraginez. Landarerik gabeko gainazal naturalak ez dira gai substratuari atxikitzeko edo eusteko; horregatik, baso-soiltzea higadura-fenomenoen bultzatzaile nagusietako bat da. Higaduraren ondorioak, gainera, ez dira gainazaleko geruzaren galerara mugatzen; lurren lerradurak ere eragin ditzakete.

• Trinkotzea, hau da, makina astunak edo animaliak behin eta berriz igarotzearen ondorioz lurzorua trinkotzea. Arazo bat da nekazaritza-aprobetxamenduari begira, substratuen oxigenazioa murrizten duelako eta sustraien hazkunde txikiagoa eragiten duelako.

• Artifizializatzeko eta iragazgaizteko prozesuak, ziklo hidrikoaren funtzionamenduarekin lotura berezia dutenak. Izan ere, gainazal iragazgaiztu batek (asfaltoak, adibidez) iragazketa-gaitasuna murrizten du eta jariatzea areagotzen du, uholdeen arriskua areagotuz.

• Lurzoruaren azidotzea, substratuaren propietate kimikoak aldatzea dakarrena, pH-a 5etik behera jaitsiz. Euskadin, arazo horren arrazoi nagusia da industriak, trafikoak eta energia-iturriek sortutako isuri kutsatzaileen metaketa.

• Kutsadura –EAEko eremuko arazo nagusietako bat– hurrengo epigrafean garatuko da.

Lurzoruen egoera Euskadin

Lurzorua kutsaduraren ondorioz degradatzen da substratuan dauden substantzia kimiko kaltegarrien mailak biodibertsitatea arriskuan jartzen duenean, eta giza osasuna ere bai. Ildo horretan, Euskadin mendeetan garatu den industria-jarduera handiak ingurumen-inpaktu handia utzi du ondorio gisa, eta oraindik ere existitzen da inpaktu hori.

Horrela, esate baterako, 2020ko Euskadiko Ingurumen Profila. Lurzoru kutsatuak profilean adierazten den moduan, kutsatuta egon daitekeen azaleraren % 75 industria- eta merkataritza-jardueren multzo heterogeneo batekin lotuta dago, hala nola metalurgiarekin, ibilgailuen mantentze eta konponketarekin edo industria kimikoarekin; gainerako % 25, berriz, hondakin geldoak eta industrialak hartzen dituzten zabortegiei dagokie.

Kutsatutako lurzoruen inpaktu ekonomikoa

Lurzoruak natura-baliabide gisa eskaintzen dituen ekosistema-zerbitzuak arriskuan jar ditzake kutsadurak. Baina oso azterlan gutxik analizatu dute hori modu kuantitatiboan, hau da, galera horren kostua diru-ikuspegitik kalkulatu.

Hala ere, adierazle batzuek modu objektiboan adieraz dezakete lurzoru kutsatuen kudeaketak duen kostua. Horietako bat da Lurzorua kutsa dezaketen jarduerak izan dituzten edo dituzten Lurzoruen Inbentarioan sartutako lurzatiak prebenitzeak, kontrolatzeak, ikertzeak eta –hala badagokio– saneatzeak ekarriko duten gastuaren zenbatespena. Euskadiren kasuan, zifra hori 1.800 milioi eurotik gorakoa da 2050era arte; hau da, 18,4 € per capita (2018); Europan, berriz, 10,7 € aurreikusi dira batez beste (2014).

Diru horren zatirik handiena, % 78 inguru, berreskuratze-lanetarako erabiltzen da, kutsatuta egon daitezkeen kokalekuak, behar diren lanak egin ondoren (indusketa, in situ eta ex situ erremediatze-tratamenduak, etab.), berriz ere merkaturatzeko. Gainerako ehunekoa, bestalde, ikerketa-lanetarako erabiltzen da. Jarduera horri esker, komunitate zientifiko gero eta handiagoa garatu da, egungo ezagutzan sakontzeko eta lurzoruak berreskuratzeko teknologia berriak aztertzeko.

Prebentzioa, kontrola eta jarraipena: hiru faktore giltzarri lurzoruen kontserbazioa bermatzeko

Azken urteotan egoera hobetu da, kutsaduraren arazoak identifikatu eta zuzentzera bideratutako politikak eta programak garatu eta praktikan jarri direlako. Hala ere, Euskadik artifizializatutako lurzoruko km2 bakoitzeko kutsatuta egon daitezkeen 8,1 kokalekuko dentsitatea zuen oraindik ere 2018an, Alemaniako 7,7tik gorakoa, adibidez.
Argi dago ezinbestekoa dela iraganeko akatsak eta praktika txarrak zuzentzea. Baina lurzoruaren babesa osatu gabe geratuko litzateke prebentzioari arreta jarriko ez balitzaio.

Kontrola eta jarraipena, beraz, funtsezko bi pieza dira kontserbazioan. Horretarako tresnak, hala nola aurretiazko eta aldizkako egoeraren txostenak, ingurumen-baimen integratuak edo lurzoruaren eta lurpeko uren kalitatearen aldizkako monitorizazioa, beraz, funtsezkoak dira bideragarritasuna bermatzeko. Azken finean, gerta daitezkeen inpaktuak aurreikustea eta inpaktu horiek ahalik eta gutxien gertatzeko behar diren neurriak hartzea ekonomikoki onargarriagoa da geroago esku hartzea baino.

Ondorioa

Lurzorua hondakin eta isurketen hartzaile soiltzat hartu izan da mendeetan zehar. Arduragabekeria horrek –eta ekosistemetan duen eginkizuna ez ezagutzeak– arriskuan jarri du behin baino gehiagotan elikagaiak, ura edo aterpea eskaintzeko lurzoruak duen gaitasuna.

Etorkizun hurbilak, klima-aldaketak eragingo duen estresaren mende dagoen munduko populazio gero eta handiagoak markatuta, erronka ugariri aurre egitera behartzen du, eta, horretarako, beharrezkoa da lurzoruari merezitako arreta eskaintzea.

Ezinbestekoa izango da, beraz, lurzorua natura-baliabide gisa hobeto ezagutzen jarraitzea. Ikerketak eta inbertsioek ere lehentasunezko lekua izaten jarraitu beharko dute, eremu degradatuak berreskuratzen eta negozio-aukera berriak sortzen lagunduko duten teknikak eta prozedurak garatzeko. Era berean, lehenetsiko da lurzoruaren hondatzeari aurrea hartzeko lege-esparruak eta programak onesten jarraitzea. Azkenik, garrantzizkoa da, halaber, gizartearen eta eragile sozioekonomikoen kontzientziazioa indartzea lurzorua babesteko beharrari buruz.

Charles E. Kellogg doktoreak, Estatu Batuetako Nekazaritza Saileko (USDA) buruak, adierazi zuen «Funtsean, bizitza osoa lurzoruaren mende» dagoela. «Ezin da bizitzarik egon lurzorurik gabe, eta ez dago bizitzarik gabeko lurzorurik; elkarrekin eboluzionatu dute». Eta bilakaera hori kontserbazioaren eta jasangarritasunaren bidean garatzen dela bermatzeak aukera emango du etorkizuneko belaunaldiek ere beren beharrak asebete ahal izateko.