Atmosfera berotzen ari da, eta horrek ondorio larriak ditu gure ingurumenerako eta gure gizarteetarako. Munduko tenperaturaren igoera industriaurreko garaiarekiko 1,5 °C-ra mugatzeko eta klima-aldaketaren ondorio negatiboak murrizteko, Planetak azkar murriztu behar ditu atmosfera berotzen duten berotegi-efektuko gasen (BEG) emisioak, hemendik 2050era CO2ko emisio garbiak zero izan daitezen.

Datu zientifikoen, klima-aldaketaren gero eta nabarmenagoak eta larriagoak diren eragin negatiboen eta herritarrek jarduera ausartago baten alde egiten dituzten eskaeren arabera, premiazkoa da neurri gehigarriak hartzea, bai arintzeari bai egokitzapenari dagokionez.

Europak anbizio handiko arau klimatikoak ezarri ditu eta ekonomia eraldatzen hasi da helburu klimatikoekin bat etortzeko. Euskadik, Europarekin ados, helburu hau ezarri du 1/2024 Lege honetan: 2050erako berotegi-efektuko gasen emisio garbiak zero izatea, eta neutraltasun klimatiko hori 2045. urtean lortzeko beharrezko ahaleginak egitea.

Energia-jasangarritasunari buruzko 4/2019 Legea honen osagarria da; beraz, haren betebeharrek indarrean jarraitzen dute eta bertan agertzen diren organoak lege-esparru berrira egokitzen dira. Hala, aurreko legean agertzen ziren jasangarritasun-batzordeak trantsizio energetikoko eta klima-aldaketako batzorde bihurtuko dira, eta jasangarritasun energetikoko planak, berriz, klima- eta energia-plan bihurtuko dira. Beraz, lege-testu biak osagarriak dira eta biek udalerrietarako ezarritako helburuak jarraitzen dituzte. Energiaren eta klima-aldaketaren arloan eskumena duen Eusko Jaurlaritzako sailak jarraibide-gida bat egingo du, lege hau onartu eta gehienez urtebetera. Gida horretan, EAEko udalerriek beren klima- eta energia-planak egiteko erabil ditzaketen tresnak eta metodologiak adieraziko dira.

Horrez gain, 1/2024 Legeak Euskal Autonomia Erkidegoko Jasangarritasun Energetikoari buruzko otsailaren 21eko 4/2019 Legean sektore bakoitzerako ezarritako betebeharrak handitzeko aukera ematen du, onartuko diren plangintza-tresnen edo arau-tresnen bidez.

Legeak energiaren eta klimaren gobernantza hobetzeko elementu berriak definitzen ditu. Trantsizio energetikorako eta klima-aldaketarako batzorde zientifikoa alde batera utzita, tokiko ekintzan eragin handien izango duten organoak Trantsizio energetikoaren eta klima-aldaketaren euskal bulegoa eta Trantsizio energetikoaren eta klima-aldaketaren herritarren batzarra izango dira. Horrez gain, Ingurumenerako aholku batzordea eta Politika lokalen euskal kontseilua bezalako batzordeen irismena ere zabaldu da.

Trantsizio energetikoaren eta klima-aldaketaren euskal bulegoa euskal administrazio publikoen erreferentzia teknikoa izango da deskarbonizazioari, egokitzapenari eta klima-aldaketarekiko erresilientziari dagokienez. Hauek dira bulegoaren eginkizunak: legearen helburuen jarraipena egitea eta araudia betetzen dela kontrolatzea, gasen inbentarioa, trantsizio energetikoaren adierazleak, agertoki klimatikoak eguneratzea, kalteberatasuna ebaluatzea, informazio-, prestakuntza- eta komunikazio-bideak, dibulgazio-jarduerak, euskal behaketa sistema kudeatzea, eta Batzorde zientifikoari eta Herritarren batzarrari laguntzea. Eusko Jaurlaritzak Trantsizio energetikorako eta klima-aldaketarako euskal bulegoaren funtzionamenduaren araudia onartuko du, legea onetsi eta gehienez ere urtebeteko epean.

Gainera, herritarren parte-hartzea bultzatzeko, Trantsizio energetikoaren eta klima-aldaketaren herritarren batzarra eratu da.

Trantsizio energetikoari eta klima-aldaketari buruzko euskal itun soziala onartzeko, Eusko Jaurlaritzak partaidetza-prozesu bat diseinatu eta bultzatuko du, autonomia erkidegoko nahiz eskualdeetako eztabaida-prozesuen bidez, eta prozesu horietan hainbat eragile politiko, sozial eta ekonomikoek parte hartuko dute. Prozesu hori legea indarrean sartu eta sei hilabetera diseinatuko da.

Legearen 27. artikuluak dioenez, EAEko administrazio publikoek energia berriztagarriei buruzko proiektuen garapena sustatu eta erraztu behar dute, eta, horrela, herritarrek horrelako jardueretan parte har dezaten sustatu. Bereziki, herritarren energia komunitateek, energia berriztagarrien komunitateek edo beste partaidetza-eskema batzuek antolatzen dituzten proiektuetan sustatuko da tokiko herritarren parte-hartzea.

Horrez gain, gizarte osoak energia-trantsizioan zeregin aktiboa izatea sustatuko da, bai autokontsumoaren bidez, bai energia-komunitateen bidez, bai energia berriztagarriko eta/edo biltegiratzeko instalazioetan parte hartuz.

Ondare publikoaren azalera edo espazioa erabiltzeko eskubidea eman ahal izango zaie legez eratutako energia berriztagarrien komunitateei eta herritarren energia-komunitatei, energia berriztagarriak sortzeko edo energia metatzeko proiektuak garatzeko, edo komunitate horien helburua bilatzen duten beste ekimen batzuk egiteko.

Eguzki-energia berriztagarri fotovoltaikoko eta eolikoko proiektuek, banaka edo batera, 5 MW-tik gorako potentzia badute kokaleku bakoitzeko – energia-komunitateek sustatzen ez badituzte eta proiektua garatzeko baimena lortzeko prozedura hasi ez badute –, proiektuaren potentzia osoaren %20 gutxienez eskaini beharko diete instalazioa kokatuta dagoen udalerriko herritarrei, industriei eta dendei, edo bestela, mugako udalei edo eskualdeari.
Halaber, energia berriztagarriak in situ edo eraikinen inguruetan ekoizteko neurriak arautuko dira.

Azkenik, erregelamendu bidez ezarriko da euskal administrazio publikoek energia fosilak erabiltzen dituzten eta beren jabetzako eraikinetan dauden ekipamenduen ordez jatorri berriztagarriko beste batzuk jartzeko epea eta baldintzak.

Lurraldeko eta hirietako plangintzak eta kudeaketak berotegi efektuko gasen emisioak minimizatu behar ditu, eta kalteberatasun eta arrisku azterketa eta klima-aldaketarako egokitzapena kontuan hartu.

Plangintza horrek klima-aldaketarekiko erresilientzia duen hiri-egitura bultzatu behar du, erabilera ezberdinetarako, klima-aldaketara egokitzeko eredu berriak garatu behar ditu (lurzoruaren iragazkortasuna eta hiriko berdeguneak sustatuz), bero-boladak saihesteko irizpideak sartu, euri-urak erregulatzeko, berrerabiltzeko eta iragazteko sistemak eraiki, hiriko azpiegitura berdea egin, uholde-arriskua minimizatu eta eraikin eraginkorragoak eta egokigarriagoak sustatu.

Gainera, hirigintzan azpiegitura berdea eta naturan oinarritutako konponbideak sustatuko dira, eta lurzoruaren artifizializazioa mugatuko da: lurzoruaren okupazioa arrazionalizatuz, espazio degradatuak berrerabiliz, energiaren eta uraren erabilera jasangarria sustatuz, eta hondakinen, lurzoruen eta biodibertsitatearen kudeaketa sustatuz.

Egokitzapenari dagokionez, hiri-birsorkuntzako ekintzak egokitzapen-neurriak txertatzeko aukera dira, hiri-diseinuan eta diseinu arkitektonikoan printzipio bioklimatikoak ezarriz.

Euskal Autonomia Erkidegoko Aurrekontu Orokorrei buruzko Lege Proiektuak energia- eta klima-ikuspegia izan beharko du, eta aurrekontu horien %2,5 klimarako ekintzak egiteko erabiliko du.

Gainerako euskal administrazio publikoek beren aurrekontu publikoetan energiaren eta klimaren ikuspegia sartzea bultzatuko dute, batez ere diseinu fasean. Aurrekontuetan, ezartzen diren jarraibideen arabera, energia-trantsizioan eta klima-aldaketan eragin positiboa duten jarduerak identifikatuko dira, bai ondorioak arintzeko, bai egokitzeko.

Beraz, udalek energiaren eta klimaren ikuspegia beren aurrekontu publikoetan sartzea sustatuko dute, bereziki diseinu fasean, eta, ezartzen diren jarraibideen arabera, energia-trantsizioan eta klima-aldaketan eragin positiboa duten jarduerak identifikatuko dituzte, bai ondorioak arintzeko, bai egokitzeko.

EAEko herri-administrazioek kalteberatasuna areagotzen duten edo berotegi-efektuko gasen emisioak handitzen dituzten jardueren gaineko zergak ezartzea erabakiko dute, eta, bestetik, klima-aldaketara egokitzen, eta emisioak arintzen, murrizten eta xurgatzen laguntzen duten jarduerak fiskalki laguntzea (teknikoki eta ekonomikoki ahal denean).

Trantsizio energetikoaren eta klima-aldaketaren arloko zerga-sistemaren helburuak honako hauek izango dira, besteak beste: energia berriztagarriak sustatzea, sareak deszentralizatzea, energia-autokontsumoa bultzatzea, energetikoki eraginkorrak diren eraikinak eta etxebizitzak eraikitzea, mugikortasun jasangarria sustatzea, deskarbonizaziorako ekonomia zirkularreko ereduak bultzatzea, basoak eta nekazaritza modu jasangarrian kudeatzea, eta hondakinak murriztea eta balorizatzea.

Bestalde, Euskal Autonomia Erkidegoko lurzoru urbanizaezinean energia berriztagarrien instalazioak ezartzearen kanona zerga zuzena, aldizkakoa eta estrafiskala, erreala eta konpentsatzailea da; horren bidez, Eusko Jaurlaritzak lurzoru urbanizaezineko instalazio horiek zergapetzen ditu.

Kanonak Euskal Autonomia Erkidegoan dauden instalazioei eragiten die, legea indarrean sartu aurretik bazeuden edo legea indarrean jarri ondoren ezartzen badira ere, ustiapenean egon ala ez. Eusko Jaurlaritzaren kanon hori ingurumena zaindu, berritu eta lehengoratzeko jarduketen garapena finantzatzeko erabiliko da.

Diru-sarrera horiek energiaren zentzuzko erabilera bultzatzeko eta sustatzeko jarduerak egitera ere bideratuko dira, energia-baliabide berriztagarrien aprobetxamenduaren eraginkortasuna areagotzeko, lurraldea klima-aldaketara egokitzeko, natura-ondarea kontserbatzeko, eta baliabide naturalak gozatzeko eta ikasteko erabiltzeko. Kanonetik salbuetsita daude 5 MW baino gutxiagoko potentzia duten instalazio guztiak eta, nolanahi ere, autokontsumorako direnak.

Kanon hori 2025eko urtarrilaren 1ean jarriko da indarrean.